Fundacje rodzinne funkcjonują w polskim porządku prawnym od 22 maja 2023 r. To nowa instytucja prawna wprowadzona ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 326), która odpowiada na potrzeby przedsiębiorców planujących sukcesję oraz długofalowe zabezpieczenie majątku rodzinnego. Jej głównym celem jest ochrona majątku przed rozdrobnieniem, uporządkowanie zasad jego zarządzania oraz zapewnienie ciągłości prowadzenia przedsiębiorstwa w kolejnych pokoleniach.
Tematyka fundacji rodzinnych jest obszerna i wielowątkowa, dlatego niniejszy artykuł stanowi jedynie wprowadzenie do zagadnienia oraz prezentuje jej podstawowe cechy konstrukcyjne. W kolejnym wpisie przybliżymy kwestie regulacji podatkowych związanych z jej funkcjonowaniem. Zachęcamy do śledzenia naszej strony internetowej oraz mediów społecznościowych. Jeśli rozważają Państwo założenie fundacji rodzinnej, nasz wyspecjalizowany zespół Kancelarii BSS służy wsparciem już na początkowym etapie tworzenia tej struktury.
W odróżnieniu od tradycyjnych fundacji, które realizują głównie cele społeczne czy naukowe, fundacja rodzinna koncentruje się przede wszystkim na ochronie interesów rodziny fundatora i na efektywnym zarządzaniu zgromadzonym majątkiem. Jest to konstrukcja prawna zaprojektowana z myślą o długoterminowej stabilności. Natomiast w przeciwieństwie do spółek handlowych fundacja nie posiada udziałów ani akcji, które mogłyby być swobodnie zbywane, zastawiane czy dzielone. Beneficjenci nie stają się właścicielami majątku fundacji, ale uzyskują świadczenia na zasadach określonych w statucie. Oznacza to fundamentalną zmianę perspektywy: majątek przestaje być przedmiotem indywidualnej własności, a staje się wyodrębnionym zasobem zarządzanym według reguł ustalonych przez fundatora.
Fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna. Fundacja może zostać ustanowiona w akcie założycielskim sporządzonym w formie aktu notarialnego albo w testamencie. W przypadku fundacji ustanawianej w testamencie fundatorem może być tylko jedna osoba, co wynika z charakteru rozrządzeń testamentowych obejmujących wolę jednego spadkodawcy. Jeżeli natomiast fundacja tworzona jest za życia fundatora, możliwe jest jej ustanowienie przez kilka osób, przy czym w każdym przypadku konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego. Warto zaznaczyć, że fundatorzy nie muszą być ze sobą spokrewnieni, ani w żaden sposób powiązani rodzinnie.
Kluczowym dokumentem regulującym funkcjonowanie fundacji jest statut. To w nim fundator określa cele fundacji, zasady zarządzania majątkiem, krąg beneficjentów, sposób oraz warunki wypłaty świadczeń, a także strukturę i kompetencje jej organów.
Jedną z najważniejszych zalet fundacji rodzinnej jest ochrona majątku przed rozdrobnieniem. Majątek wniesiony do fundacji nie podlega klasycznemu dziedziczeniu, co pozwala uniknąć jego podziału między spadkobierców według zasad prawa spadkowego. Rozwiązanie to znacząco ogranicza ryzyko konfliktów rodzinnych oraz utraty kontroli nad przedsiębiorstwem. Fundacja umożliwia jednocześnie płynne przekazywanie korzyści kolejnym pokoleniom, zapewniając stabilność i ciągłość zarządzania.
Beneficjentami fundacji mogą być osoby fizyczne, w szczególności członkowie rodziny, wybrane organizacje pozarządowe, a nawet sam fundator. Fundacja może spełniać na ich rzecz świadczenia w sposób określony w statucie zarówno w formie regularnych wypłat, jak i jednorazowych świadczeń. Mechanizm ten pozwala zabezpieczyć potrzeby rodziny przy jednoczesnym zachowaniu integralności majątku.
Istotnym elementem tworzenia fundacji jest wniesienie majątku. Fundator przekazuje do fundacji mienie, które staje się jej własnością i ma być przez nią zarządzane. Wartość mienia przeznaczonego na pokrycie funduszu założycielskiego nie może być niższa niż 100 000 zł (art. 17 ustawy o fundacji rodzinnej). Do fundacji można wnieść zarówno środki pieniężne, jak i nieruchomości, udziały lub akcje w spółkach, a także inne prawa majątkowe. Zgodnie z poglądami doktryny dopuszczalne jest również wniesienie praw własności intelektualnej, praw własności przemysłowej czy wierzytelności. Elastyczność w zakresie rodzaju wnoszonego mienia pozwala dostosować strukturę fundacji do charakteru prowadzonej działalności i posiadanych aktywów.
Ostatnim etapem powołania fundacji jest jej rejestracja w Krajowym Rejestrze Sądowym. W tym celu składa się wniosek do właściwego sądu rejestrowego, dołączając statut oraz dokumenty potwierdzające wniesienie majątku. Z chwilą wpisu do rejestru fundacja uzyskuje osobowość prawną i może w pełni realizować swoje cele.